Çdo përpjekje për ta devijuar një protestë qytetare drejt radikalizimit përbën në thelb një deformim të vetë natyrës së protestës demokratike. Në teorinë moderne të shtetit, rendi institucional ndërtohet mbi parimin që ushtrimi legjitim i forcës i përket ekskluzivisht shtetit, ndërsa qytetaria gjen fuqinë e saj jo tek përplasja fizike, por tek legjitimiteti moral, pjesëmarrja masive dhe aftësia për të ushtruar presion përmes mjeteve demokratike. Historia politike ka treguar se lëvizjet më të forta shoqërore nuk janë ato që prodhojnë kaos, por ato që arrijnë të transformojnë realitetin duke ruajtur kohezionin shoqëror dhe integritetin institucional.
Pikërisht për këtë arsye, forca reale e çdo lëvizjeje qytetare nuk qëndron tek dhuna, por tek masiviteti dhe legjitimiteti moral që ajo ndërton. Një protestë fiton peshë kur bashkon qytetarë të zakonshëm, të majtë e të djathtë, të rinj e të moshuar, njerëz të angazhuar politikisht dhe individë që thjesht ndiejnë padrejtësinë sociale si një plagë kolektive.
Në këtë kontekst, është jo korrekte dhe aspak e denjë që revolta qytetare të rrëmbehet nga politika e ditës apo, akoma më keq, të devijohet drejt formave agresive të përplasjes. Dhe këtu lind pyetja thelbësore: A ndodhet sot Shqipëria në një pikë ku zgjidhja kërkon revolucion të dhunshëm për të përmbysur sistemin?
Faktet flasin ndryshe.
Edhe pse ky reflektim mund të mos pëlqehet nga shumë njerëz që emocionalisht ndihen pranë protestës, çështja shkon përtej bindjeve personale. Këtu preket interesi kombëtar, stabiliteti institucional dhe vetë e ardhmja strategjike e vendit. Shqipëria ndodhet në një moment historik delikat, ku procesi i afrimit me European Union përbën ndoshta objektivin më të rëndësishëm kombëtar të dekadave të fundit. Çdo devijim drejt kaosit mund të prodhojë pasoja që tejkalojnë vetë momentin e protestës.
Historia politike na mëson se ekzistojnë dallime të qarta mes shoqërive demokratike dhe sistemeve autoritare, diktatoriale apo anarkike. Në regjimet represive, protesta shpesh bëhet e dhunshme sepse qytetarëve u mohohet çdo instrument tjetër reagimi. Por Shqipëria, me gjithë problematikat e saj, nuk ndodhet më në atë fazë historike.
Shoqëria shqiptare ka paguar një çmim tepër të lartë për ta kuptuar se dhuna kolektive rrallë prodhon zgjidhje afatgjata.
Mjafton të kujtojmë fundin tragjik të diktaturës komuniste nën regjimin e Enver Hoxha, ku mijëra qytetarë humbën jetën ose lirinë për dekada me radhë. Mjafton të kujtojmë vitin katastrofik të Albanian Civil Unrest of 1997, ku shteti pothuajse u shpërbë dhe vendi ra në anarki me mijëra viktima. Apo plagën ende të hapur të 2011 Albanian demonstrations, ku katër qytetarë u vranë nga vetë dora e shtetit.
Këto episode nuk janë thjesht kujtesë historike. Janë paralajmërim.
Shqiptarët sot kanë të drejtën legjitime të protestojnë. Dhe kur reagimi mbetet qytetar, i organizuar dhe paqësor, ai ka treguar se arrin rezultate më të fuqishme se çdo përplasje fizike. Pamjet e fundit nga Tirana dëshmuan pikërisht këtë: qytetarë të vendosur, por të përmbajtur; protestë me dinjitet, jo me urrejtje; revoltë morale, jo agresion destruktiv.
Në demokraci, protestat nuk maten nga numri i xhamave të thyer apo automjeteve të djegura. Ato maten nga aftësia për të ndërtuar presion moral dhe për të fituar mbështetje shoqërore.
Nga ana tjetër, përshkallëzimi i një proteste paqësore në akte dhune ngre pikëpyetje serioze. Kush i përfaqëson realisht protestuesit? Cilat janë objektivat konkrete? Kush negocion në emër të tyre? Çdo lëvizje serioze sociale, nga lëvizja për të drejtat civile në SHBA te protestat demokratike europiane, ka pasur identitet politik, strukturë organizative dhe artikulim të qartë të kërkesave.
Nuk mund të kërkohet ndryshim duke mos ditur as vetë mekanizmin institucional përmes të cilit ky ndryshim duhet të vijë.
Dërgimi i vendit drejt kaosit nuk përfaqëson revolucion demokratik. Përkundrazi, përbën rrezik për rendin publik, ekonominë, sigurinë dhe vetë interesin kombëtar.
Dhe personalisht nuk besoj se qytetarët që dalin sot në rrugë kanë si qëllim dëmtimin e Shqipërisë apo cenimin e interesave kombëtare. Përkundrazi, shumica e tyre kërkojnë drejtësi, ndryshim dhe më shumë dinjitet institucional.
Por pikërisht sepse qëllimi është legjitim, rruga për ta arritur duhet të mbetet po aq legjitime.
Historia moderne ka treguar një të vërtetë të thjeshtë: Demokracitë nuk forcohen kur qytetarët humbasin kontrollin. Demokracitë forcohen kur qytetarët arrijnë të ndryshojnë sistemin pa shkatërruar shtetin.
Shqipëria ka vuajtur mjaftueshëm nga ekstremet e historisë së saj.
Brezi i sotëm ka mundësinë historike të provojë se ndryshimi mund të vijë jo nga dhuna, por nga qytetaria.
Dhe kjo do të ishte revolucioni më i madh që shqiptarët mund t’i japin vetes.